Slow Tech: tijd voor reflectie

dali_de-volharding-der-herinnering

Technologie is overal waar mensen zijn. Vaak is dit zo vanzelfsprekend dat we het niet eens meer opmerken. Denk aan een bril die ons in staat stelt beter te zien, een mes dat als tandenondersteunend object helpt bij het snijden van eten, of een hamer die als verzwaard verlengde van een arm de kracht versterkt. “Niemand heeft ooit technieken op zichzelf gezien en evenmin heeft iemand ooit mensen zonder technieken gezien”, zegt de technieksocioloog Bruno Latour.

Toch lijkt er de afgelopen decennia iets veranderd te zijn. Technologie ondersteunt niet meer alleen, het brengt drastische veranderingen aan in onze levens. Privacy wordt zeldzaam, we verliezen sociale vaardigheden omdat communicatie steeds meer online plaatsvindt, en met de opkomst van kunstmatige intelligentie is het opeens veel minder duidelijk wat mens-zijn eigenlijk inhoudt. Karl Marx sprak in de negentiende eeuw al over vervreemding, een proces waarbij we onszelf uit het oog verliezen doordat externe factoren te veel druk op ons uitoefenen. Dat begrip lijkt vandaag de dag minstens zo relevant.

Whatsapp, de ideologie (en privacy) voorbij

Vervreemding kan verschillende oorzaken hebben. Eén daarvan is controleverlies over welke gegevens we wel of niet met andere delen. Het privacy-issue dus.

slow-tech_-tijd-voor-reflectieKijk bijvoorbeeld naar Whatsapp, dat in 2012 een blog publiceerde waarin werd uitgelegd waarom men tegen dataverzameling en advertenties was. “Door reclames wordt de gebruiker het product”, zo werd er gezegd. En daar was het bedrijf op tegen. “Advertenties verstoren bovendien niet alleen de esthetiek, ze beledigen je intelligentie en onderbreken je gedachtestroom”. De uiteindelijke conclusie van de oprichters was dat WhatsApp advertentievrij zou blijven. Engineers bogen zich over de verbetering van de app, niet over het vergaren van data voor commerciële doeleinden.

Vier jaar later blijkt deze belofte leeg te zijn. WhatsApp heeft niet alleen besloten advertenties in te gaan zetten, ook de data van haar gebruikers zal ze met Facebook gaan delen.

Whatsapp is trouwens niet de enige privacyschender. In de digitale wereld wordt het steeds moeilijker zicht te houden op wat er met je gegevens gebeurt. Want, zoals Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis uitleggen,

 

Facebook weet bij wie je gisteren op bezoek ging, de Belastingdienst zag hoe je er kwam, Apple hield bij hoe lang je er bleef, Samsung hoorde wat je er zei en Google wist al dat je het van plan was.

Is dat erg? Daar bestaan talloze discussies over. Er zijn in ieder geval genoeg filosofen en psychologen die aantonen dat privacy cruciaal is voor de ontwikkeling van de mens, bijvoorbeeld op het vlak van autonomie, persoonlijkheidsontwikkeling en intimiteit.

“Door altijd verbonden te zijn, wordt men steeds meer afhankelijk van anderen”

Het privacy-issue alleen zou dus al voldoende motivatie moeten geven om meer stil te staan bij de rol van technologie. Toch is dit misschien niet eens de grootste oorzaak van vervreemding. Niet weten hoe we met anderen moeten communiceren, kan veel onzekerheid met zich meebrengen. En communiceren moet je leren. Ook empathie, zelfbegrip en geduld ontwikkelen zich gaandeweg, door met anderen in contact te staan. Leren we diezelfde vaardigheden ook wanneer we digitale technologieën gebruiken voor onze communicatie?

Volgens sociaal psychologe Sherry Turkle niet. Zij is ervan overtuigd dat we steeds meer van technologie verwachten, en steeds minder van elkaar. Ze doet al zo’n twintig jaar onderzoek naar dit onderwerp en is tot de conclusie gekomen dat digitale technologie en sociale netwerken onze cultuur transformeren, en niet noodzakelijk op een positieve manier. “In veel gevallen leidt een grote afhankelijkheid van digitale technologie tot gevoelens van isolatie, eenzaamheid, emotionele afzondering, angst en mentale uitputting”, zegt Turkle. Ook laat haar onderzoek zien dat overmatig gebruik van sociale technologie een verontrustende impact kan hebben op ons zelfbeeld:

Door altijd verbonden te zijn, worden mensen steeds meer afhankelijk van bevestiging. Vooral bij het socialmediagebruik van jongeren is dit duidelijk zichtbaar. Ze hebben in toenemende mate bevestiging van buitenaf nodig en hebben moeite zich in anderen te verplaatsen. Een ander is geen persoon meer, maar een verzameling quotes en foto’s.

Technologie is niet neutraal

matisse_icarusGebrek aan privacy, verschuivende omgangsvormen en een andere visie op het zelf dus. En technologie is daarbij niet zomaar een neutraal middel dat mensen al dan niet kunnen inzetten. Volgens techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek grijpen ontwikkelingen namelijk in op de manier waarop wij onszelf en de wereld ervaren. Zo heeft ook de anticonceptiepil onze beleving van seksualiteit en gezinsvorming beslissend veranderd, net zoals communicatietechnologie een nieuwe ervaring van bereikbaarheid met zich mee heeft gebracht. En medische technologie als echografie brengt morele verantwoordelijkheid met zich mee. Een ongeboren kind wordt hiermee namelijk een potentiële patiënt over wiens leven de aankomende ouders moeten beslissen wanneer er iets mis blijkt te zijn. De geboorte van een kind met bijvoorbeeld het syndroom van Down wordt daardoor in toenemende mate een eigen keuze waarop mensen aangesproken kunnen worden.

De ontwikkeling en het gebruik van technologie brengen vragen met zich mee die ons dwingen opnieuw te kijken naar wat het betekent om mens te zijn. Zo zijn we bijvoorbeeld inmiddels gewend aan een kunstheup, maar zouden we ook kunsthersenen aanvaarden? In hoeverre zijn we nog mens wanneer we onze eigen hersenen vervangen? En in-vitrofertilisatie (ivf) is weliswaar een geaccepteerde methode van bevruchting, maar hoe zit het met genetische selectie en geslachtskeuze? Is het belangrijk om de natuur haar beloop te laten gaan, of hebben we de morele plicht onze kinderen zo goed mogelijk uit te rusten voor wat hen in de toekomst te wachten staat?

Slow Tech: van consument naar prosument

Het is duidelijk dat technologie niet alleen door de mens gevormd wordt, maar dat het op zijn beurt ook terugvormt. Maar kunnen we daarmee ook concluderen dat technologie goed of slecht is? Moeten we bijvoorbeeld afzien van communicatietechnologie om onze privacy te beschermen en vaardigheden te behouden? Moeten we medische vooruitgang belemmeren omdat we de gevolgen ervan niet in kunnen schatten?

Waarschijnlijk niet. Goed of slecht is niet eens zo heel relevant. Het gaat eerder om hoe we ons tot technologie verhouden. En daarbij is het belangrijk niet overal blind in mee te gaan, maar stil te staan bij welke rol technologie in ons leven heeft, waar het ons toe in staat stelt en waar het ons juist afleidt. Wie zijn we, wat willen we, en wat hebben we daarvoor nodig?

Maar om vragen te stellen hebben we tijd en ruimte nodig. Om antwoorden te vinden ook. En dat is nu vaak juist wat we tekortkomen.

Zoals in vele domeinen, is de afgelopen jaren ook binnen de technologie een Slow-beweging ontstaan: Slow Tech. In grote lijnen pleiten aanhangers voor een meer bewuste omgang met technologie. Concentratie, bedachtzaamheid en kwaliteit zijn daarbij belangrijke ingrediënten. Slow Tech promoot ‘prosumenten’, mensen die niet passief meegaan met wat ze wordt voorgeschoteld, maar actief bepalen wat ze consumeren en produceren.

Technologieloos of liever iRules?

Een actieve houding ten opzichte van technologie bestaat in veel gevallen uit afwijzing. “We moeten de uitknop weer weten te vinden”, zegt de een. “We moeten onze kinderen weghouden van technologie”, zegt een ander.

Meer gematigde Slow Tech-ers zoals Janell Burley Hofmann, zijn er juist van overtuigd dat we grenzen moeten stellen aan het toelaten van technologie. Om die grenzen te concretiseren stelt Hofmann iRules voor, een contract waarmee gemeenschappen, zoals gezinnen en scholen, het gebruik van technologie aan banden kunnen leggen. In samenspraak wordt zo bepaald welke technologie wanneer gebruikt kan worden, maar ook wanneer technologie niet welkom is. Technologie beperkt volgens haar namelijk niet alleen de interactie, het kan kinderen ook beperken in hun ontwikkeling. En dat is iets wat zij zelf haar kinderen niet toewenst:

Ik wil dat mijn kinderen zich kunnen verwonderen zonder zich direct naar Google te keren, dat ze soms blijven doordenken over een vraag zonder meteen het antwoord te moeten weten.

Verandering vanuit de technologie zelf

Andere Slow-Techers zien de remedie voor vervreemding juist in de technologie zelf. Volgens ontwerpers Lars Hallnäs en Johan Redström is het belangrijk ons te richten het design van technologie. De meeste technologieën worden ontworpen als snelle, efficiënte hulpmiddelen. Denk daarbij aan computers, printers of vaatwassers. Deze objecten nodigen niet uit tot reflectie, maar blijven door hun functionaliteit juist op de achtergrond.

govertflint_creatures-with-creations-and-their-segregation-of-joy_macontextual-2014_lisaklappeOok zijn er tal van technologieën die mensen aansporen tot bepaald moreel gedrag, zoals een auto die begint te piepen zodra je zonder gordel rijdt, of een verkeersdrempel die je dwingt snelheid te minderen. Toch is de Slow Tech van Hallnäs en Redström anders. De objecten grenzen eerder aan kunst. Ze zijn ontworpen om te inspireren, tot denken aan te zetten of een emotionele binding teweeg te brengen. Het zijn objecten die niet meer streven naar efficiëntie en resultaat.

Voorbeelden van dit soort objecten zijn te zien in de expositie NEXT UP van Jeroen Junte. Hier laten ontwerpers zien dat producten ook nieuwe rituelen en sensitieve ervaringen kunnen bieden. Denk bijvoorbeeld aan de Bionic Chair van Govert Flint, een installatie die door sensoren lichaamsbewegingen omzet in computercommando’s. Of meubilair waarvan vorm, kleur en materiaal is gekozen op basis van hersenonderzoek. Technologische prestaties van de objecten zijn weliswaar minder (een megamuis voor het hele lichaam is minder efficiënt dan een trackpad), maar daar ligt de nadruk dan ook niet op. Het doel is namelijk om fysieke en emotionele voldoening te creëren.

Tijd voor reflectie

Willen we voorkomen dat technologie te veel sturing gaat geven aan onze levens, zullen we ons actiever moeten verhouden tot wat we krijgen voorgeschoteld. We kunnen daarvoor proberen afstand te nemen, en technologieën minder vaak te gebruiken. Socialmedia-accounts verwijderen, telefoon uit, de natuur in.

Maar lossen we hiermee de knelpunten op? In onze hedendaagse cultuur is er namelijk een dusdanige verwevenheid met technologie, dat afstand nemen misschien niet genoeg is. We zijn omringd door technologie en doen er dus wijs aan te bepalen in hoeverre en waarvoor we deze technologieën willen gebruiken. Het is daarbij niet alleen belangrijk om te reflecteren op welke impact technologie nu heeft, maar ook wat het in de toekomst zou kunnen hebben.

Bij Slow Tech-design is de ruimte voor deze reflectie als het ware al ingebouwd. Zoals een goede technologie betaamt, ondersteunt het in de uitvoer van onze activiteiten. De technologie helpt ons na te denken, helpt ons te voelen, laat ons zien wat het wel of niet kan doen. Toch vraagt ook deze Slow Tech een eigen bijdrage. Inspiratie en stof tot nadenken zijn namelijk voorhanden, maar de tijd voor reflectie zal je toch echt zelf moeten vrijmaken.


Updates en artikelen graag in je mailbox ontvangen? Meld je dan hier aan voor de Slow Enzo nieuwsbrief

Geef een reactie