Waarom filosoferen als we wetenschap hebben?

Caspar David Friedrich -_
Wanderer above the sea of fog 1818

Filosofie heeft geen sexy imago. Het wordt vaak gezien als stoffig, ingewikkeld en pretentieus. En als onze kennis afkomstig is van de wetenschap, waar is filosofie dan nog goed voor? Het antwoord ligt eigenlijk al in het woord zelf. In het oud-Grieks betekent ‘philo’ namelijk liefde, en ‘sophia’ wijsheid. Filosofen zijn mensen die wijsheid liefhebben, niet kennis. Tuurlijk, kennis en waarheid kunnen belangrijk zijn. Maar wijsheid is net wat anders, dat gaat om hoe we ons tot die waarheid verhouden en hoe we kunnen roeien met de riemen die we hebben.

De kalme zonneschijn van de geest

In het oude Griekenland was er geen onderscheid tussen wetenschap en filosofie. Dat wat wij nu vaak als wetenschap zien, was destijds onderdeel van filosofie, net als muziek, recht en taal. In het achttiende-eeuwse Frankrijk kwam hier verandering in. Met de opkomst van de Verlichting, raakte steeds meer mensen ervan overtuigd dat nieuwe natuurkundige ontdekkingen en technologische ontwikkelingen tot een ander domein behoorden. Het domein dat de mens in staat zou stellen de wereld naar haar hand te zetten: de wetenschap.

Nu was de Verlichting geen stroming die zich afzette tegen de filosofie. Het was vooral tegen gevestigde structuren die de vrijheid van individuen inperkten, zoals de staat, de aristocratie en vooral ook de kerk. Bijgeloof zou verworpen worden en de ‘kalme zonneschijn van de geest’ werd gevierd, zoals de filosoof David Hume het zo mooi formuleerde. Veel ideeën werden in de vorm van pamfletten gepubliceerd die – wilde de auteur zijn hoofd behouden – wel anoniem moesten blijven. Zo schreef een onbekende auteur:

Naarmate onze wetenschappelijke kennis toeneemt, wordt de noodzaak van metafysica minder, tot de eerste volmaakt is en de ander tot nul is teruggebracht.

De cultus van de rede – Sapere aude!

17_ritrattoHIRESDoor wetenschap zou filosofie dus overbodig worden, schreven verlichtingsdenkers. Maar hier was niet iedereen het mee eens. Voor veel Europeanen was het niet eens duidelijk wat de Verlichting nu precies was en welke impact het had. In 1784 publiceerde een Duits tijdschrift daarom de vraag Wat is Verlichting?  Het antwoord kwam van de Duitse filosoof Immanuel Kant. Kant staat erom bekend dat hij buiten religie om een manier probeerde te vinden om de idee te rechtvaardigen dat mensen moreel moesten handelen. Deze rechtvaardiging vond hij in de rede. Door op de juiste manier na te denken kunnen wij er precies achter komen wat we moeten doen, stelde hij. En daar hebben we geen religie, staat of aristocratie voor nodig.

Deze onmondigheid [hiermee doelt Kant op onderdrukking door externe autoriteit] is onze eigen schuld wanneer de oorzaak ervan niet ligt in gebrek aan verstand, maar wel in gebrek aan moed en wilskracht, het zijne te gebruiken zonder leiding van een ander. Heb de moed je eigen verstand te gebruiken! Sapere aude! [Durf te weten!] is aldus de kernspreuk van de Verlichting.

Het optimisme was veelbelovend. Maar zoals de daaropvolgende industrialisering en wereldoorlogen hebben laten zien, kan het omarmen van de rationaliteit maar al te makkelijk omslaan in een dictatuur van rationalisering die individuen onderwerpt aan het regime van efficiëntie en productiviteit. Hierin moet elke minuut worden verantwoord, en geen seconde, geen ademtocht mogen worden verspild zonder dat er winst uit voortvloeit. Dit laat de Charlie Chaplin-film Modern Times ook zien. Rede is daar niet langer een lichtende bondgenoot tegen de duisternis van de ziel, maar een tiran, die menselijke wezens verandert in radertjes van een reusachtige machine.

Over de (on)vrijheid van de wil

Waarom filosoferen als we wetenschap hebben?

Het mooie van filosofie is dat debatten en gedachtes uit het verleden toe te passen zijn op hedendaagse problemen. Neem bijvoorbeeld het debat rond de vrije wil. Hoewel het niet zo heel lang geleden vooral door filosofen en theologen werd besproken, wordt het steeds meer overgenomen door psychologen en neurologen. Deze wetenschappers komen, zo beweren zij, met de harde feiten: onze wil is niet vrij, maar wordt bepaald door onbewuste, neurale processen. De vrije wil bestaat niet, luidt een titel van Victor Lamme. Ook het boek Wij zijn ons brein van Dick Swaab trekt nog steeds honderdduizenden (willoze?) kopers.

Natuurlijk zijn er genoeg mensen die dit standpunt niet ondersteunen, maar zonder wetenschappelijke onderbouwing worden die bedenkingen vaak niet serieus genomen. Wetenschap roept vertrouwen op. Religie en filosofie niet. Daar heeft de Verlichting wel voor gezorgd. Maar hoe gebruiken we die wetenschappelijke kennis om ons leven beter te maken? Als we inderdaad maar zo weinig kunnen bepalen over het verloop van ons leven, kunnen we er dan nog wel voor kiezen een goed leven te leiden? Waarom zouden we überhaupt nog proberen beslissingen te nemen? Dit is waar de filosofie weer binnenkomt.

Leren leven, de taak van de filosofie

nude-man-seated-before-a-curtain-16461.jpgHD_-627x10241Wetenschappers mogen dan wel kennis brengen, ze vertellen ons vaak niet wat we met die kennis moeten. Filosofen doen dat wel. Vanuit de filosofie kunnen we namelijk leren hoe we om moeten gaan met vervelende gebeurtenissen, leren we hoe we zelf na kunnen denken, en zien we hoe ons leven vorm kan krijgen.

Neem bijvoorbeeld de stoïcijn Seneca, die zijn leerlingen liet zien hoe ze om konden gaan met angst, paniek of pijn. Bepaalde situaties zijn nu eenmaal onvermijdelijk en onveranderlijk. Het enige wat je kunt doen is je eigen houding aanpassen en ervoor zorgen dat je verwachtingen niet te hoog zijn.

En als je onzekerheid voelt, of iets niet begrijpt, kijk dan eens naar de essays van Montaigne, de filosoof die schreef over scheten, penissen en hoe saai sommige filosofische werken zijn. We zijn allemaal menselijk en niemand is perfect, zei hij. Dus de volgende keer dat je iets niet snapt, bedenk dan dat het niet jouw schuld is, maar dat degene die het uitlegt te arrogant is over zijn eigen kennis.

Of wanneer je het gevoel hebt dat je leven vast zit, dat het geen diepgang of betekenis heeft, kijk dan eens naar de filosofie van Nietzsche of Foucault, filosofen die allebei laten zien hoe je van je leven een kunstwerk kunt maken.

Wetenschap versus filosofie

Terug naar de beginvraag: Waarom filosoferen als we ook wetenschap hebben? Het antwoord is simpel: filosofie biedt iets dat wetenschap niet biedt. Andersom geldt hetzelfde. Als ik een longontsteking krijg, heb ik liever een arts dan een filosoof aan mijn bed. Maar als een arts mij vertelt dat ik een ongeneeslijke ziekte heb, dan biedt de filosofie juist weer uitkomst. En als mijn zoveelste relatie op de klippen loopt, doe ik er goed aan om te reflecteren op wat mijn verwachtingen en wensen zijn met betrekking tot de liefde, en waar deze vandaan komen. Ook daar kan de filosofie bij helpen. Filosofie spoort me namelijk aan mezelf te onderzoeken. “Ken jezelf”, was Socrates’ belangrijkste boodschap.

Nu kunnen we filosofische kennis uit boeken (of van het internet) halen of kunnen we ervoor gaan studeren. Maar we kunnen ook het voorbeeld van de Oude Grieken volgen: met elkaar in gesprek gaan. Want filosofie hoeft niet stoffig te zijn en is zeker niet alleen voor boekenwurmen en academici. Dus als je met een dilemma zit, begin dan eens met simpele vragen te stellen en probeer samen met vrienden antwoorden te vinden, door te praten en door nieuwsgierig te zijn. Dat is filosofie in haar puurste vorm: voorbij de kennis op zoek naar wijsheid.

1670705291


Updates en artikelen graag in je mailbox ontvangen? Meld je dan hier aan voor de Slow Enzo nieuwsbrief

 

 

1 Comment

  1. […] Filosofie heeft geen sexy imago. Het wordt vaak gezien als stoffig, ingewikkeld en pretentieus. En als onze kennis afkomstig is van de wetenschap, waar is filosofie dan nog goed voor? Het antwoord ligt eigenlijk al in het woord zelf. In het oud-Grieks betekent ‘philo’ namelijk liefde, en ‘sophia’ wijsheid. Filosofen zijn mensen die wijsheid liefhebben, …  […]

Geef een reactie