Strijd van de Titanen: Borromini versus Bernini

Piazza Navona

De leeuwen van de Italiaanse barokkunst: Bernini en Borromini, verwikkeld in een complexe, soms bittere rivaliteit. Hun verschillen in werk en persoonlijkheid waren immens en nergens is dit duidelijker dan op Piazza Navona, waar de twee kunstenaars streden over een van de grootste werken van barokke kunst: La Fontana dei Quattro Fiumi (de Vierstromenfontein).

Een cadeautje voor de familie van de paus

De strijd over de fontein begon in 1644, toen paus Innocentius X besloot voor zijn familie het smalle ovale plein om te toveren tot het mooiste plein van Rome. Er zou een palazzo gebouwd worden waarin zijn verwanten konden wonen en er moest een nieuwe kerk komen die als familiekapel zou dienen. Bovendien moest het plein mooi aangekleed worden. Dit zou gebeuren met een Egyptische obelisk, die bovenop een fontein moest komen te staan. Voor deze klus had Innocentius zijn favoriete architect in gedachten: Francesco Borromini.

Een gedoemde samenwerking

Borromini begon zijn carrière als steenhouwer in Lombardije. Op twintigjarige leeftijd verhuisde hij naar Rome om daar zijn architectendroom te verwezenlijken. Het duurde niet lang voordat zijn talent en ambitie erkend werden door de architect Carlo Maderno, die Borromini tot assistent maakte bij de bouw van de Sint Pietersbasiliek. Hier werkte hij zij aan zij met een andere assistent: Gian Lorenzo Bernini.

Bernini genoot in die tijd al meer bekendheid in Rome en werd beschouwd als grootse beeldhouwer, uitstekende architect, schilder en een fontein-maker. Kortom, een allround barokkunstenaar. Zijn talent en religieuze ijver maakte hem het lievelingetje van paus Urbanus VIII, de voorganger van Innocentius. Toen Maderno kwam te overlijden, werd Bernini dan ook benoemd tot hoofdarchitect. Borromini was verontwaardigd. Hij verdiende immers het werk, hij was talentvoller. Toch stemde hij toe om aan te blijven als assistent van Bernini, waarmee hij een gedoemde samenwerking aanging.

De melancholische kunstenaar en de charmante ondernemer

borrominiBorromini bezat niet de charme van Bernini. Door zijn stekelige persoonlijkheid maakte hij moeilijk vrienden, trouwde hij nooit en kreeg hij geen kinderen. De architect was niet bijzonder knap en ging altijd in zwart gekleed. Vandaag de dag zouden we hem misschien als depressief bestempelen. In zijn tijd noemde men hem humeurig, excentriek, moeilijk in de omgang, melancholisch.

Bernini, daareberninintegen, was een man van de wereld. Charmant, geestig en bevriend met de rijken en machtigen van Rome. Borromini voelde zich overschaduwd: “Ik vind het niet erg dat hij meer geld krijgt”, zei hij eens over een project waar de twee samen aan hadden gewerkt, “maar ik vind het wel erg dat hij met alle eer gaat strijken”. Borromini nam in 1632 ontslag en zou vanaf toen nooit meer voor of met zijn rivaal samenwerken, aldus Baldinucci.

Terwijl Borromini zocht naar ander werk in Rome, bloeide Bernini’s carrière. Echter, toen paus Urbanus stierf en nnocent werd verkozen, verdween Bernini van het toneel. De nieuwe paus had namelijk ee
n afkeer van alles wat met zijn voorganger te maken had, inclusief Bernini. Hij weigerde dan ook om Bernini aan te nemen. De nieuwe fontein op piazza Navona zou voor Borromini zijn, daar was geen twijfel over mogelijk. De fontein was zelfs Borromini’s idee geweest.

Maar Bernini weigerde zich over te geven. Op aanraden van een vriend bouwde hij een model van de fontein die hij in gedachten had. Dit model werd stiekem op een tafeltje geplaatst in de pauselijke vertrekken. “Dit moet wel Bernini’s ontwerp zijn”, riep de paus verrukt uit toen hij het werk zag. De paus was overstag en besloot de klus alsnog aan Bernini te geven. Borromini was woedend toen hij dit hoorde. Hoewel de architect de alsnog de kerk mocht bouwen, is hij de klap van de fontein waarschijnlijk nooit te boven gekomen.

De Vierstromenfontein: Bernini’s triomf

De Vierstromenfontein werd dus Bernini’s meesterwerk en niet dat van Borromini. De voltooiing duurde vier jaar en het resultaat was inderdaad prachtig. Bernini plaatste de sierlijke granieten obelisk op een massief stuk steen gehouwen tot grot. Op de vier hoeken zitten figuren die de grote rivieren van de verschillende continenten symboliseren. Op de zuidwestelijke hoek zit Europa’s Donau, die gebaart in de richting van India’s Ganges; De noordoostelijke gesluierde figuur staat symbool voor de Afrikaanse Nijl, terwijl men in het noordwesten de Zuid-Amerikaanse Plata vindt – met zijn hand naar voren gebracht, alsof hij een klap afweert.

Vierstromenfontein_PlataVolgens de legende zijn twee van Bernini’s figuren ontworpen om Borromini belachelijk te maken. Plata’s hand zou uitgestrekt zijn ter bescherming tegen de aanstaande val van Borromini’s bouwwerk. De gesluierde Nijl bedekt de ogen om daarmee niet naar de vreemde bouwstijl te hoeven kijken. Borromini zou deze spot beantwoord hebben door een klein standbeeld van Sant’Agnese op de kerk te hebben geplaatst. Het beeldje heeft een hand op haar borst, en drukt daarmee haar zorgen uit over de instabiliteit van de fontein en de obelisk.

De Romeinse bevolking was trouwens helemaal niet zo blij met de fontein. “Noi volemo altro che guglie e fontane; pane volemo, pane, pane, pane!” (Wij willen wat anders dan obelisken en fonteinen; brood willen we, brood, brood, brood!). Volgens Luc Verhuyck werd de fontein namelijk deels bekostigd met het geld van een extra belasting op brood, zout en vlees.

Rivaliteit, tragedie, harmonie

Het verhaal van Borromini versus Bernini eindigt nog niet. Voor de rest van hun leven bleven de mannen rivalen. Zo heeft Borromini ongetwijfeld veel plezier beleefd aan de sloop en wederopbouw van de Cappella dei Re Magi, die Bernini oorspronkelijk had ontworpen. En Bernini moet genoten hebben van zijn werk aan de kerk van Sant’Andrea al Quirinale – een commissie die in eerste instantie voor Borromini was, maar uiteindelijk misschien wel Bernini’s meest perfecte gebouw werd.

Borromini’s lot was tragisch. In 1667 maakte hij een eind aan eigen leven door zichzelf op een ceremonieel zwaard te gooien. Vervolgens duurde het 24 uur voordat hij daadwerkelijk stierf. De strijd en rivaliteit die hij gedurende zijn carrière heeft ervaren, zullen daar niet los van hebben gestaan. Maar ondanks de pogingen die de kunstenaars hebben ondernomen om elkaar te dwarsbomen, en ondanks hun verschillen in stijl, hebben ze samen op Piazza Navona een weergaloze architectonische harmonie gecreëerd.


Updates en artikelen graag in je mailbox ontvangen? Meld je dan hier aan voor de Slow Enzo nieuwsbrief

Geef een reactie